Prawo wyborcze

Znaczenie podmiotowe – dotyczące obywateli

W zakresie prawa wyborczego, w znaczeniu podmiotowym, jako jednego z praw obywatelskich, mamy do czynienia z prawem wyborczym czynnym i biernym:
    wybory
  • czynne prawo wyborcze

    prawo do głosowania, najwyższym organem państwa są jego obywatele i to im przysługuje podstawowe prawo obywatelskie – możliwość udziału w głosowaniu i oddania głosu na swojego kandydata do organów przedstawicielskich państwa. Czynne prawo wyborcze przysługuje wszystkim obywatelom polskim, którzy ukończyli 18 lat (najpóźniej w dniu głosowania), a którym prawo to nie zostało odebrane prawomocnym wyrokiem sądowym (pozbawienie praw publicznych) i nie są ubezwłasnowolnieni.;
  • bierne prawo wyborcze

    prawo do kandydowania w celu uzyskania mandatu. W Polsce bierne prawo wyborcze do Sejmu, czyli prawo kandydowania o mandat posła, ma każdy obywatel polski mający czynne prawo wyborcze, który najpóźniej w dniu wyborów ma ukończone 21 lat. W wypadku ubiegania się o mandat senatora kandydat, który najpóźniej w dniu wyborów ma ukończone 30 lat.

Znaczenie przedmiotowe – dotyczące zasad i procedur

Prawo wyborcze, w znaczeniu przedmiotowym, stanowiące jedną z dziedzin prawa konstytucyjnego, określa procedury związane z przygotowywaniem, przeprowadzaniem oraz ustalaniem wyników wyborów. Prawo wyborcze stanowi część systemu wyborczego, w skład którego wchodzą także zasady i zwyczaje o charakterze pozaprawnym. W Polsce, ustawą zawierającą regulacje prawa wyborczego do dnia 31 lipca 2011 roku jest ustawa z dnia 12 kwietnia 2001 roku – Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczpospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczpospolitej Polskiej. Kodeks wyborczy. Nowo uchwalona Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 R. – Kodeks wyborczy wraz z przepisami wprowadzającymi tę ustawę (Dziennik Ustaw Nr 21, poz. 112) zacznie obowiązywać od 1 sierpnia 2011, część przepisów wprowadzona nowelą z dnia 3 lutego 2011 r wejdzie w życie wcześniej. Nowela wprowadza zakaz publikacji płatnych ogłoszeń i audycji wyborczych w radiu i telewizji, co będzie miało istotne znaczenie w tegorocznej kampanii wyborczej.

Podstawowe zasady prawa wyborczego

Aby wybory zostały uznane za demokratyczne, konieczne jest łączne spełnienie przesłanek, określanych jako podstawowe zasady prawa wyborczego, zawierające:
  • zasadę powszechności

    – określa grupę podmiotów, którym przysługują prawa wyborcze. Przesłanką posiadania czynnego prawa wyborczego w Polsce jest posiadanie obywatelstwa polskiego i ukończenie osiemnastego roku życia, co musi nastąpić najpóźniej w dniu głosowania, posiadanie pełni praw publicznych oraz pełnej zdolności do czynności prawnych. Bierne prawo wyborcze w wyborach do Sejmu posiada obywatel polski mający prawo wybierania, który najpóźniej  dniu wyborów skończy 21 lat, zaś w wyborach do Senatu obywatel polski mający prawo wybierania, który najpóźniej  dniu wyborów kończy 30 lat.
Na system gwarancji zasady powszechności wyborów składają się: nakaz wyznaczania wyborów na dzień wolny od pracy, tworzenie obwodów głosowania, instytucja rejestrów i spisów wyborców oraz zaświadczeń o prawie do głosowania, a także możliwość wniesienia protestu wyborczego w przypadku stwierdzenia naruszenia prawa, które mogło mieć wpływ na wynik wyborów;
    Sejm RP
  • zasadę równości

    – oznacza, iż każdy wyborca, w danych wyborach, może głosować tylko jeden raz i może oddać tylko tyle głosów, ile przysługuje innym wyborcom w określonym okręgu. Upraszczając: jeden człowiek – jeden głos. Zasada ta niesie ze sobą wymóg, aby głos każdego wyborcy miał tę sama siłę, wpływając w równym stopniu na wynik wyborów;
  • zasadę bezpośredniości

    – stanowi, iż wyborca oddając swój głos, bezpośrednio decyduje o składzie organów przedstawicielskich, jakimi są Sejm i Senat;
  • zasadę tajności głosowania

    – ma ona na celu zapewnienie każdemu z wyborców, że treść jego decyzji wyborczej nie będzie mogła być w żaden sposób ustalona i ujawniona. Gwarancją zachowania tej zasady jest wskazanie w Ordynacji wyborczej, by wszystkie karty do głosowania były jednakowe, a w każdym lokalu wyborczym znajdować się muszą kabiny do glosowania. Wyborca wchodzi do kabiny sam, a wypełniona już kartę do głosowania osobiście wrzuca do urny;
  • zasadę proporcjonalności

    w ustalaniu wyniku wyborów – odnosi się wyłącznie do wyborów do Sejmu, co wynika wprost z Konstytucji (art. 96 ust. 2). Przyjęcie tej zasady oznacza, iż mandaty rozdziela się między zarejestrowane listy proporcjonalnie do liczby uzyskanych przez nie głosów, konieczne jest zatem istnienie wielomandatowych okręgów wyborczych. Przy ustalaniu wyników wyborów do Senatu ma zastosowanie zasada większości względnej, co oznacza, że wybierani są kandydaci, którzy uzyskali największą liczbę głosów.